ШИНЭ
Бүх нийтлэл →
Нар жаргах үед туг барьсан морьтнууд толгод дээр

Түүх

Монгол өөрийн нүдээр

Бид түүхийг монголчуудын өгүүлдгээр өгүүлнэ. Гол эх сурвалж маань музей. Та өөрийн биеэр очиж үзээрэй.

Чингис хаан үндэсний музейн үзмэрээр, Улаанбаатар

Үе 1

Буган хөшөө ба хүрэл зэвсгийн үе

МЭӨ 3000–700 он орчим
Тал нутаг дахь буган хөшөө, хиргисүүрийн зураглал. Гэрэл зураг биш.
Тал нутаг дахь буган хөшөө, хиргисүүрийн зураглал. Гэрэл зураг биш. Зураг: Mongolia Unspun

Төр үүсэхээс өмнө энэ нутагт 1,300 гаруй буган хөшөө босгожээ. Энэ нь дэлхийд мэдэгдэх бүх буган хөшөөний 90 орчим хувь. Дөрвөлжин булш, хиргисүүр ч энэ үеийнх.

Эх сурвалж: Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбаруудыг 2026 оны 11 сарын 18-нд зургаар авсан), 3 давхар

Дараагийн үе: 2. Хүннү: анхны төр →
Үе 2

Хүннү: анхны төр

МЭӨ 209 – МЭ 93
Гуа довын зуны ордон — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш.
Гуа довын зуны ордон — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш. Зураг: Mongolia Unspun

МЭӨ 209 онд Модунь шаньюй Хүннү гүрнийг байгуулсныг музей Монголын төрт ёсны эхлэл гэж тоолдог. «Газар бол улсын үндэс». Аравтын цэрэг, баруун, зүүн гар, Гуа дов зэрэг улирлын ордонтой байв.

Хаад, удирдагчид
  1. Түмэн МЭӨ 220-209 Нэгдсэн
  2. Модунь МЭӨ 209-174 Нэгдсэн
  3. Лаошан МЭӨ 174-161 Нэгдсэн
  4. Жюньчэнь МЭӨ 161-126 Нэгдсэн
  5. Ижыше МЭӨ 126-114 Нэгдсэн
  6. Үвэй МЭӨ 114-105 Нэгдсэн
  7. Үшылү МЭӨ 105-102 Нэгдсэн
  8. Шюйлиху МЭӨ 102-101 Нэгдсэн
  9. Жюйдихөү МЭӨ 101-96 Нэгдсэн
  10. Хүлүгү МЭӨ 96-85 Нэгдсэн
  11. Хуяньди МЭӨ 85-68 Нэгдсэн
  12. Шюйлү Чуаньчюй МЭӨ 68-60 Нэгдсэн
  13. Воянь Чюйди МЭӨ 60-58 Нэгдсэн
  14. Жыжы МЭӨ 56-36 Өрсөлдөгчид
  15. Түчи МЭӨ 58-56 Өрсөлдөгчид
  16. Хуже МЭӨ 57 Өрсөлдөгчид
  17. Чөли МЭӨ 57-56 Өрсөлдөгчид
  18. Үжи МЭӨ 57-56 Өрсөлдөгчид
  19. Рүньжэнь МЭӨ 56-54 Өрсөлдөгчид
  20. Илиму МЭӨ 49 Өрсөлдөгчид
  21. Хуханьше МЭӨ 58-31 Нэгдсэн
  22. Фүжулэй Руоди МЭӨ 31-20 Нэгдсэн
  23. Сөүше Руоди МЭӨ 20-12 Нэгдсэн
  24. Чөя Руоди МЭӨ 12-8 Нэгдсэн
  25. Үжулю Руоди МЭӨ 8-МЭ 13 Нэгдсэн
  26. Үлэй Руоди МЭ 13-18 Нэгдсэн
  27. Худүэршы Даогао Руоди МЭ 18-46 Нэгдсэн
  28. Үдадихөү МЭ 46 Нэгдсэн
  29. Пүнү МЭ 46-48 Хойд
  30. Ёулю AD ?-87 Хойд
  31. Умардын шаньюй МЭ 88-91 Хойд
  32. Үчужянь МЭ 91-93 Хойд
  33. Фөнхөү МЭ 94-118 Хойд
  34. Хуханьше II МЭ 48-55 Өмнөд
  35. Мо МЭ 55-56 Өмнөд
  36. Хань МЭ 57-59 Өмнөд
  37. Жу МЭ 59-63 Өмнөд
  38. Сү МЭ 63 Өмнөд
  39. Жан МЭ 63-85 Өмнөд
  40. Шюань МЭ 85-88 Өмнөд
  41. Туньтүхэ МЭ 88-93 Өмнөд
  42. Аньгуо МЭ 93-94 Өмнөд
  43. Шызы МЭ 94-98 Өмнөд
  44. Тань МЭ 98-124 Өмнөд
  45. Ба МЭ 124-128 Өмнөд
  46. Шюли МЭ 128-140 Өмнөд
  47. Чөню МЭ 140-143 Өмнөд
  48. Хулань Руошы Сүйжю МЭ 143-147 Өмнөд
  49. Илин Руошы Сүйжю МЭ 147-172 Өмнөд
  50. Түтэ Руошы Сүйжю МЭ 172-178 Өмнөд
  51. Хужөн МЭ 178-179 Өмнөд
  52. Чянчюй МЭ 179-188 Өмнөд
  53. Чыжышы Жухөү МЭ 188-195 Өмнөд
  54. Шюйбогү Дөүхөү МЭ 188-189 Өмнөд
  55. Хучучюань МЭ 195-216 Өмнөд
  • Маргаантай Хүннүгийн хэл тодорхойгүй. Эрдэмтэд өөр өөр хэлний бүлэгт хамааруулдаг.

Эх сурвалж: Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбаруудыг 2026 оны 11 сарын 18-нд зургаар авсан), 3 давхар, зураг 129–130, 145

Дараагийн үе: 3. Сяньби →
Үе 3

Сяньби

МЭ 2-р–4-р c.

II зуунд Таньшихуай тал нутгийг нэгтгэж, 177 онд Хань улсыг ялав. Сяньбигийн Мужун, Тоба, Туюйхунь салаа угсаа тал нутгаас гадна ч төр барьжээ.

Хаад, удирдагчид
  1. Таньшихуай 155-181 Сяньби Нягтлагдаж байна
  2. Хөлянь 181-185 Сяньби
  3. Күйтөү 185-187 Сяньби
  4. Будүгэнь 187-234 Сяньби
  5. Кэбинэн ?-235 Сяньби (Кэбинэн)
  6. Мохуба 220-245 Мужун
  7. Мүянь 245-271 Мужун
  8. Шөгүй 271-283 Мужун
  9. Шань 283-285 Мужун
  10. Хүй 285-333 Мужун
  11. Шызү 219-277 Тоба
  12. Жан ван 277-286 Тоба
  13. Пин ван 286-293 Тоба
  14. Сы ван 293-294 Тоба
  15. Жао ван 294-307 Тоба
  16. Хуаньди 295-305 Тоба
  17. Муди 295-316 Тоба
  18. Вэньпинди 316 Тоба
  19. Айди 316 Тоба
  20. Тайзү 316-321 Тоба
  21. Хуйди 321-325 Тоба
  22. Янди 325-329 ба 335-337 Тоба
  23. Леди 329-335 ба 337-338 Тоба
  24. Гаозү 338-376 Тоба
  25. Туюйхүн 284-317 Тогон
  26. Тү-янь 317-329 Тогон
  27. Е-янь 329-351 Тогон
  28. Сүйши 351-371/376 Тогон
  29. Шылянь 371/376-390 Тогон
  30. Шыпи 390-400 Тогон
  31. Үхэти 400-405 Тогон
  32. Шулуогань 405-417 Тогон
  33. Ачай 417-424/426 Тогон
  34. Мүкүй 424/426-436 Тогон
  35. Мули-янь 436-452 Тогон
  36. Шы-инь 452-481 Тогон
  37. Дү-ихөү 481-490 Тогон
  38. Фүляньчөү 490-529/540 Тогон
  39. Хөлуожэнь 529-530 Тогон
  40. Фофү 530-534 Тогон
  41. Көдажэнь 534-535 Тогон
  42. Куалюй 535/540-591 Тогон
  43. Шыфү 591-597 Тогон
  44. Фүюнь 597-635 Тогон
  45. Шүнь 635; 635-636 Тогон
  46. Нуохөбо 635-672; 636-688 Тогон

Эх сурвалж: Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбаруудыг 2026 оны 11 сарын 18-нд зургаар авсан), 3 давхар, зураг 149

Дараагийн үе: 4. Нирун: анхны хаган →
Үе 4

Нирун: анхны хаган

330–555

Нирунгийн Шэлүн (394–410) анх «хаган» цол хэрэглэсэн нь хожим Түрэг, Монголын хаадад уламжлагдсан. Хуягт морин цэрэгтэй байв.

Гол зүтгэлтнүүд

  • Шэлүн Мэдээлэл удахгүй нэмэгдэнэ
  • Маргаантай Нирун улсыг зарим нь 330 оноос, зарим нь 402 оноос тоолдог.

Эх сурвалж: Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбаруудыг 2026 оны 11 сарын 18-нд зургаар авсан), 3 давхар, зураг 153

Дараагийн үе: 5. Түрэгийн хаант улс →
Үе 5

Түрэгийн хаант улс

555–745

Түрэгийн хаант улс Орхоны хөндийгөөс засаглаж байв. Билгэ хааны тахилын онгоноос (735) гарьдтай алтан титэм, 1,878 мөнгөн эдлэл олдсон. 1,400 орчим жилийн настай Хүйс толгойн бичээсийг монгол хэлний хамгийн эртний дурсгал гэж уншдаг.

Гол зүтгэлтнүүд

  • Билгэ хаан Мэдээлэл удахгүй нэмэгдэнэ
  • Маргаантай Хүйс толгойн бичээсийн хэлийг зарим эрдэмтэн монгол хэлний бүлэгт хамааруулдаг, зарим нь хараахан хүлээн зөвшөөрөөгүй.

Эх сурвалж: Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбаруудыг 2026 оны 11 сарын 18-нд зургаар авсан), 4 давхар

Дараагийн үе: 6. Уйгурын хаант улс →
Үе 6

Уйгурын хаант улс

745–840
Хар балгас (Орду-Балык) — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш.
Хар балгас (Орду-Балык) — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш. Зураг: Mongolia Unspun

Орхон голын хөвөөнд орших нийслэл Хар балгас (Орду-Балык) 32 орчим км² талбайтай. Музей үүнийг тухайн үеийн Торгоны замын хамгийн том хот гэж танилцуулдаг.

Эх сурвалж: Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбаруудыг 2026 оны 11 сарын 18-нд зургаар авсан), 4 давхар, зураг 118

Дараагийн үе: 7. Кидан (Ляо) ба Хар Кидан →
Үе 7

Кидан (Ляо) ба Хар Кидан

907–1218

Абаоги Ляо улсыг байгуулав. Киданчууд 920 онд их бичиг, 925 онд бага бичгийг зохиосон. 1125 оноос хойш Хар Кидан баруун зүгт 1218 он хүртэл төрөө үргэлжлүүлэв.

Гол зүтгэлтнүүд

  • Абаоги Мэдээлэл удахгүй нэмэгдэнэ
  • Маргаантай Ляо улсыг зарим нь 907 оноос, зарим нь 916 оноос тоолдог.

Эх сурвалж: Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбаруудыг 2026 оны 11 сарын 18-нд зургаар авсан), 4 давхар

Дараагийн үе: 8. Хамаг Монголоос Их Монгол Улс хүртэл →
Үе 8

Хамаг Монголоос Их Монгол Улс хүртэл

1101–1259
Хархорум — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш.
Хархорум — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш. Зураг: Mongolia Unspun

Бөртэ чоноос Чингис хаан хүртэл 22 үе. 1147 онд Хабул хан Хамаг Монголыг нэгтгэв. 1162 онд мэндэлсэн Тэмүжин 1206 онд Чингис хаан цол хүртэв. Их засаг хууль, уйгаржин монгол бичиг төрийн хэрэгт нэвтэрч, Хархорум нийслэл болов.

Угсаа
  1. Бөртэ чоно 0 үе
  2. Батачихан 1 үе
  3. Тамача 2 үе
  4. Хоричар мэргэн 3 үе
  5. Ууҗим борохул 4 үе
  6. Сали хачагу 5 үе
  7. Их нүдэн 6 үе
  8. Сэм сочи 7 үе
  9. Харчу 8 үе
  10. Боржигидай мэргэн 9 үе
  11. Торголжин баян 10 үе
  12. Добу мэргэн 11 үе
  13. Бодончар 12 үе
  14. Барим шийрт Хабачи баатар 13 үе
  15. Мэнэн тудун 14 үе
  16. Хачи хүлүг 15 үе
  17. Хайду 16 үе
  18. Байшинхор 17 үе
  19. Тумбинай 18 үе
  20. Хабул хан 19 үе
  21. Бартан баатар 20 үе
  22. Есүхэй баатар 21 үе
  23. Чингис хаан 22 үе
  • Маргаантай Тэмүжиний төрсөн оныг 1155, 1162, 1167 гэж янз бүрээр заадаг.
  • Маргаантай Хархорумыг зарим нь 1220 оноос, зарим нь 1235 оноос тоолдог.

Эх сурвалж: Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбаруудыг 2026 оны 11 сарын 18-нд зургаар авсан), 5 давхар, зураг 73–79 · Chart source: Чингис хааны өв (2012)

Дараагийн үе: 9. Эзэнт гүрэн, дөрвөн улс ба Юань →
Үе 9

Эзэнт гүрэн, дөрвөн улс ба Юань

1206–1368
Шанду — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш.
Шанду — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш. Зураг: Mongolia Unspun

Чингис хааны дөрвөн хүү дөрвөн улс хүртэв: Алтан орд (Зүчи), Цагаадай, Өгэдэй, Толуйн угсаа. Хубилайн Юань улс (1271–1368) Шанду хотыг байгуулж, 1,500 гаруй өртөө ажиллуулж, цаасан мөнгө гаргав. Хаадын нэрээр Крымээс Хятад хүртэл зоос цутгаж байв.

Хаад, удирдагчид
  1. Хубилай Сэцэн хаан 1271-1294
  2. Төмөр Өлзийт хаан 1294-1307
  3. Хайсан Хүлэг хаан 1307-1311
  4. Аюурбарваад Буянт хаан 1311-1320
  5. Шидбал Гэгээн хаан 1320-1323
  6. Есөнтөмөр хаан 1323-1328
  7. Ашидхэв хаан 1328
  8. Хүслэн Хутагт хаан 1329
  9. Тугтөмөр хаан 1329-1332
  10. Ринчинбал хаан 1332
  11. Тогоонтөмөр хаан 1333-1368

Улс бүрийн хамгийн их нутаг дэвсгэр, сая км²

Монголын эзэнт гүрэн23–24
Өнөөгийн Монгол1.56

Эх сурвалж: Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбаруудыг 2026 оны 11 сарын 18-нд зургаар авсан), 6 давхар, зураг 59, 70

Дараагийн үе: 10. Их Монголын хаад: Лигдэн хүртэл →
Үе 10

Их Монголын хаад: Лигдэн хүртэл

1368–1634
Эрдэнэ зуу хийд — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш.
Эрдэнэ зуу хийд — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш. Зураг: Mongolia Unspun
Цогтын Цагаан байшин — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш.
Цогтын Цагаан байшин — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш. Зураг: Mongolia Unspun
Цагаан хот — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш.
Цагаан хот — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш. Зураг: Mongolia Unspun

1368 оноос хойш хаад Монголын талаас засаглав: Тогоонтөмөрөөс Лигдэн хүртэл 22 их хаан. Мандухай, Даян хаан Монголыг дахин нэгтгэж, Гэрсэнз Халхыг хүртсэн нь өнөөгийн Монголын цөм. Музей 1206–1634 онд 428 жил, 36 хаан тоолдог.

Гол зүтгэлтнүүд

Хаад, удирдагчид
  1. Ухаант хаан Тогоонтөмөр 1333-1370
  2. Аюуширидар Билигт хаан 1370-1378
  3. Төгстөмөр хаан 1378-1388
  4. Энхзоригт хаан 1389-1392
  5. Элбэг нигүүлсэгч хаан 1393-1399
  6. Гүнтөмөр хаан 1400-1402
  7. Өлзийтөмөр хаан 1408-1412
  8. Дэлбэг хаан 1412-1415
  9. Адай хаан 1426-1438
  10. Тогтобух Тайсун хаан 1439-1452
  11. Агбаржин жонон хаан 1452
  12. Эсэн тайш 1452-1455
  13. Махагүргис хаан 1455-1464
  14. Молон хаан 1465-1466
  15. Мандуул хаан 1475-1479
  16. Батмөнх Даян хаан 1480-1517 Нягтлагдаж байна
  17. Барсболд хаан 1517-1519
  18. Бодь Алаг хаан 1519-1547
  19. Дарайсун Гүдэн хаан 1548-1557
  20. Түмэн Засагт хаан 1558-1592
  21. Буян Сэцэн хаан 1593-1603
  22. Лигдэн Хутагт хаан 1604-1634

Эх сурвалж: Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбаруудыг 2026 оны 11 сарын 18-нд зургаар авсан), 7 давхар, зураг 32, 37, 41

Дараагийн үе: 11. Чингисийн угсааны ноёд, Манж Чин улсын үе →
Үе 11

Чингисийн угсааны ноёд, Манж Чин улсын үе

1634–1911
Сардаг хийд — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш.
Сардаг хийд — музейн макет, дурсгалт газарт тулгуурласан зураглал. Гэрэл зураг биш. Зураг: Mongolia Unspun

Занабазарын урлаг, Сардаг зэрэг хийд. Халх 1691 оноос Манж Чин улсын харьяанд орж, хошуу 34-өөс 125 болов. Чингүнжавын бослого (1756–57). 1911 оны 12 сарын 29-нд Чингисийн угсааны ноёд тусгаар тогтнолоо сэргээж, VIII Богдыг өргөмжлөв.

Гол зүтгэлтнүүд

  • Өндөр гэгээн Занабазар Мэдээлэл удахгүй нэмэгдэнэ
  • Чингүнжав Мэдээлэл удахгүй нэмэгдэнэ
  • VIII Богд Жавзандамба Мэдээлэл удахгүй нэмэгдэнэ

Эх сурвалж: Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбаруудыг 2026 оны 11 сарын 18-нд зургаар авсан), 7 давхар, зураг 39

Дараагийн үе: 12. 1911–1990: тусгаар тогтнолоос ардчилал хүртэл →
Үе 12

1911–1990: тусгаар тогтнолоос ардчилал хүртэл

1911–1990
XX зууны дунд үеийн нийслэлийн ерөнхий зураглал, тодорхой нэг газар биш. Гэрэл зураг биш.
XX зууны дунд үеийн нийслэлийн ерөнхий зураглал, тодорхой нэг газар биш. Гэрэл зураг биш. Зураг: Mongolia Unspun

1911 оны сэргээлтээс 1921 он, Бүгд Найрамдах Ард Улсын үеийг дамжин 1990 оны ардчилсан хувьсгал хүртэл. Цааших түүхийг «Улс төр ба эдийн засаг» хэсэг үргэлжлүүлнэ.

Эх сурвалж: Mongolia Unspun-ийн өөрийн эх сурвалж, музейнх биш (музейн самбар 1911 онд төгсдөг). Энэ хэсгийг агуулгын тусдаа нэгж болгон оруулав

Эхэнд буцах ↑

Түүхийг утсаар нь

Гал, нар, сар → Соёмбо → туг

  1. Хүннү: анхны төр

    Хүннүгийн булшнаас нар, сарны алтан чимэглэл олддог.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 3 давхар, зураг 144–159)
  2. Чингисийн угсааны ноёд, Манж Чин улсын үе

    1686 онд Занабазар Соёмбо үсгийг зохиосон. Түүний эхний тэмдэг, бусад тэмдгийн дээрх гал, нар, сар үндэсний бэлгэ тэмдэг болов.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 7 давхар, танхимын танилцуулга, зураг 28–30)
  3. 1911–1990: тусгаар тогтнолоос ардчилал хүртэл

    1911 оноос хойш түшмэд Манжийн ёслолын хувцсаа тайлж, цээжиндээ Соёмбо зүүх болов. Өнөөдөр Соёмбо төрийн далбаан дээр бий.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 7 давхар, зураг 47–54); Монгол Улсын Үндсэн хууль (1992), 12 дүгээр зүйл

Бичиг үсэг

  1. Түрэгийн хаант улс

    1,400 орчим жилийн настай Хүйс толгойн бичээс брахми үсгээр бичигдсэн бөгөөд монгол хэлний хамгийн эртний дурсгал гэж уншдаг. Билгэ хааны хөшөө (735) руни, хятад бичигтэй.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 3–4 давхар)
  2. Уйгурын хаант улс

    Уйгурын үед Орхоны хөндийд руни болон соград үсгээс гаралтай бичгээр хөшөө бичээс сийлжээ. Уйгур бичиг хожим монгол бичгийн эх болов.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 4 давхар, зураг 121)
  3. Кидан (Ляо) ба Хар Кидан

    Киданчууд 920 онд их бичиг, 925 онд бага бичиг зохиов.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 4 давхар, зураг 116); Liao shi
  4. Хамаг Монголоос Их Монгол Улс хүртэл

    Чингис хаан уйгаржин монгол бичгийг төрийн бичиг болгосон. Чингисийн чулууны бичээс энэ бичгийн он тодорхой хамгийн эртний дурсгалын нэг.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 5 давхар, зураг 94–95)
  5. Эзэнт гүрэн, дөрвөн улс ба Юань

    1269 онд Хубилай хаан эзэнт гүрнийхээ бүх хэлэнд дөрвөлжин үсгийг хэрэглэх зарлиг гаргав.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 6 давхар)
  6. Чингисийн угсааны ноёд, Манж Чин улсын үе

    Занабазарын Соёмбо үсэг (1686) монгол, санскрит, төвд хэлийг тэмдэглэдэг байв.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 7 давхар)
  7. 1911–1990: тусгаар тогтнолоос ардчилал хүртэл

    1940-өөд онд Монгол Улс кирилл үсэгт шилжсэн. Монгол бичгийг дахин зааж, төрийн бичигт кириллтэй зэрэгцэн хэрэглэж байна.Нягтлагдаж байна

    Монгол хэлний тухай хууль (2015)

Орхоны хөндийн нийслэлүүд

  1. Хүннү: анхны төр

    Хүннүгээс эхлэн дараалсан төрүүдийн нийслэл Орхоны хөндийд байв.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, зураг 17)
  2. Түрэгийн хаант улс

    Билгэ хаан, Күл тегин нарын тахилын онгон Орхон голын зүүн эрэгт бий.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 4 давхар)
  3. Уйгурын хаант улс

    Уйгурын нийслэл Орду-Балык (Хар балгас) Орхоны хөвөөнд байв.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 4 давхар, зураг 118)
  4. Хамаг Монголоос Их Монгол Улс хүртэл

    Их Монгол Улсын нийслэл Хархорумыг мөн энэ хөндийд байгуулав.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, зураг 18, 20)
  5. Их Монголын хаад: Лигдэн хүртэл

    1585 онд Абтай сайн хан Хархорумын туурин дээр Эрдэнэ зуу хийдийг байгуулав.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 7 давхар)
  6. 1911–1990: тусгаар тогтнолоос ардчилал хүртэл

    Өнөөдөр Хархорин сумын нутагт оршдог. Орхоны хөндийн соёлын дурсгалт газар 2004 оноос ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэлтэй.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, зураг 18); UNESCO

Дээл, хувцас

  1. Хүннү: анхны төр

    Музей дээлийн түүхийг Хүннүгээс хойш 2,000 гаруй жил гэж үздэг. Ноён уулаас олдсон торгон дээл 117 × 194 см.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 3 давхар, зураг 91)
  2. Кидан (Ляо) ба Хар Кидан

    X зууны Узуур гялангийн булшнаас дөрвөн дээл, эсгий малгай, гутал олдсон.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 4 давхар, зураг 122)
  3. Хамаг Монголоос Их Монгол Улс хүртэл

    Нартын хадны XIII зууны язгууртан эмэгтэйг алтан утастай торгон дээл, үстэй дээл, бөгтөг малгайтай нь бүрэн хувцастай оршуулжээ.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 5 давхар, зураг 101–102)
  4. Эзэнт гүрэн, дөрвөн улс ба Юань

    XIV зууны дээл бүсэлхийгээр нарийн хуниастай, баруун энгэртэй, нарийн ханцуйтай байв.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 6 давхар)
  5. Чингисийн угсааны ноёд, Манж Чин улсын үе

    Манж Чин улсын үед Гадаад Монголын хууль зүйлийн бичгээр зэрэг дэв бүрийн хувцсыг тогтоожээ.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 7 давхар, зураг 47–54)
  6. 1911–1990: тусгаар тогтнолоос ардчилал хүртэл

    1911 оноос хойш Манжийн ёслолын хувцсыг тайлж, дээл хэвээр үлдэв.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 7 давхар)

Төрийн тамга

  1. Хамаг Монголоос Их Монгол Улс хүртэл

    Гүюг хааны 1246 онд Ромын Пап Иннокентий IV-д илгээсэн захидалд Их Монгол Улсын тамга дарагдсан.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 5 давхар, зураг 80)
  2. Их Монголын хаад: Лигдэн хүртэл

    Музей Чингисээс Лигдэн хүртэл 428 жилд их хааны тамгыг барьсан 36 хааныг тоолдог.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 5 давхар, зураг 86)
  3. Чингисийн угсааны ноёд, Манж Чин улсын үе

    Манж Чин улсын үед хошуу бүр манж, монгол бичигтэй, бар бариултай дөрвөлжин хүрэл тамгатай байв.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 7 давхар, зураг 52)
  4. 1911–1990: тусгаар тогтнолоос ардчилал хүртэл

    1911 оноос хойш Манжийн тамгыг чандмань бариултай мөнгөн тамгаар сольжээ.Нягтлагдаж байна

    Чингис хаан үндэсний музей, Улаанбаатар (самбарын зургийг 2026 оны 11 сарын 18-нд авсан, 7 давхар, зураг 52)

Түүхийн гашуун үнэ

Монголын байлдан дагуулалт, 1206–1300 он орчим, бүх фронт (хүний амь, хүн амын бууралт)

Маш тодорхойгүй: 30 сая орчим (Руммель, XIII–XV зуунд ойролцоогоор 29.9 сая), хүн амын бууралт ойролцоогоор 37.75 сая (Мэтью Уайт, 2012), 40–60 сая хүртэл (МакЭведи ба Жонс, 1978, Википедиагаас иш татсанаар). Эрдэмтэд эдгээр тоонд өлсгөлөн, тахал багтсан бөгөөд хүн амын тооллогын сул мэдээлэлд тулгуурласныг онцолдог.

Монголын байлдан дагуулалтын үеийн Хятадын хүн амын бууралт (XIII зуун)

Бүртгэлтэй хүн ам 100–120 сая орчмоос 60–70 сая орчим болж буурсан (Морган: 100 сая → 70 сая орчим. Википедиагийн хураангуй: 1300 оны тооллогоор 120 сая → 60 сая орчим). Моут, Брук нар бууралтын нэг хэсэг нь үхэл биш, бүртгэл алдагдсан эсвэл бүртгэлээс зайлсхийсэнтэй холбоотой гэж үздэг.

Хорезм болон Ираны зүүн хэсгийг эзэлсэн нь, 1219–1221 (Бухар, Самарканд, Герат, Тус, Нишапур, Мерв, Ургенч)

Британника: хотуудыг сүйтгэж, хүн амыг нь бүхэлд нь хядсан. Дундад зууны түүхчид Мервт 700,000 хүн амь үрэгдсэн гэж бичсэн (Ибн аль-Асир). Үүнийг хэтрүүлсэн гэж үздэг. Орчин үеийн нэг эмхтгэлд Хорезмд 1.25 сая орчим хүн (5 саяын 25 орчим хувь) амь үрэгдсэн гэж тооцсон.

Багдадыг цөмөрсөн нь, 1258 оны 2 сар

200,000 (Хүлэгүд холбогдуулдаг тоо)-аас 800,000–2,000,000 (дундад зууны лалын түүхчид). Орчин үеийн эрдэмтэд тахлын улмаас нас барсан хүмүүс эдгээр тоог өсгөсөн байж болзошгүй гэж үздэг. Халифыг цаазалж, Аббасидын халифат мөхсөн.

Оросын вант улсуудыг довтолсон нь, 1237–1241

Киев (50,000 орчим хүнтэй гэж тооцдог) 1240 онд цөмрөгдсөний дараа 200 орчим байшинтай үлдсэн (Википедиа). Британника 1240 онд Киевийг дээрэмдэж, шатаасныг баталдаг. Нийт хохирлын найдвартай тоо олдсонгүй.

Тангудын Баруун Ся улсыг устгасан нь, 1227

Тангудын цэргийг бараг бүрмөсөн устгасан (АНУ-ын Конгрессын номын сан). Жон Мэн үүнийг геноцидын эртний оролдлого гэж нэрлэсэн (Википедиагаас иш татсанаар). Хүний амь үрэгдлийн найдвартай тоо олдсонгүй.

Хар үхэл, 1346–1353 (Монголын үеийн замаар тархсан, Монголын үйлдэл биш)

Европт 25–50 сая хүн нас барсан, хүн амын 30–60 хувь (Википедиа). Нэрвэгдсэн бүс нутагт 60 орчим хувь хүртэл (Макс Планкийн хүрээлэн).

Эх сурвалж: [1] en.wikipedia.org[2] mpg.de
Чин улс Зүүнгарын (Ойрад Монгол) улсыг устгасан нь, 1755–1758

420,000–480,000 орчим хүн нас барсан, 600,000 орчим хүн амын 70–80 хувь (Вэй Юаныг иш татсан Википедиа: 40 хувь нь салхин цэцэг, 30 хувь нь алагдсан, 20 хувь нь дүрвэсэн). Он цагийг АНУ-ын Конгрессын номын сан баталдаг. Нас барагсдын тоо нэг л эмхтгэсэн сурвалжид тулгуурладаг.

Албадан хоршоолол, хураалт, 1929–1932

Малчид гурван жилийн дотор 7 сая орчим мал төхөөрсөн. 700 гаруй өрхийн тэргүүнийг алж, эсвэл хорьсон (АНУ-ын Конгрессын номын сан). 30,000 орчим хүн эх орноосоо дүрвэсэн (RFE/RL).

Халхын голын тулалдаан, 1939 оны 5–9 сар

Япон: 19,714 (Японы албан ёсны бүртгэл)-өөс 29,085–61,000 (Зөвлөлтийн мэдээгээр). АНУ-ын Конгрессын номын сан 80,000 орчим гэж бичсэн. Зөвлөлт: 25,655 орчим (9,703 нь амь үрэгдсэн эсвэл сураггүй алга болсон). Монгол: 556–990.

Эдгээрийг Чингис хаан үндэсний музейн танхимд өөрийн нүдээр үзээрэй. Чингис хаан үндэсний музейн үзмэрээр, Улаанбаатар